ورزش زورخانه ای
ورزشهاي زورخانه اي بهعنوان وسيلهاي مطمئن براي رشد
جوانان می تواند موجب افزایش هماهنگی عصبی عضلانی و سازگار شدن سيستم فيزيولوژي
بدن براي كاركرد قسمتهاي مختلف آن و ايجاد سيستم كنترل ارادي براي نظمدهي به كار
آنها گردد . بکارگیری محورهای مختلف حرکتی در اجرای حرکات زورخانه موجب افزایش
قدرت و استقامت کلیه عضلات بدن می گردد .هماهنگی ،تعادل ، چابکی ، انعطاف
پذیری ، سرعت عمل و عکس العمل از دیگر فاکتورهای آمادگی جسمانی می باشند که در این
ورزش در حد بسیار بالایی تقویت می شوند . این ايجاد ورزيدگي و هماهنگي در بين
اعضاء و اندامها منجر به کسب آمادگي جسماني مطلوبگشته و میزان کارآیی فرد را
بالاتر می برد . اجرای متنوع حرکات همراه با ضرب و زنگ مرشد و اجرای شیرینکاری
ها باعث تقويت حواس پنجگانه بهويژه حس بینایی ، شنوایی و لامسه ميشود.
از اينرو مي توان گفت ورزش زورخانهاي نه تنها ورزش كاملي است، بلكه معرف
فرهنگ غني ايراني اسلامي است و معيار و ملاك در اين ورزش، پهلواني و پهلوان بودن
است. ورزش های زورخانه ای با این ویژگی های خاص، و برخورداري از ارزش هاي والاي
انساني و اخلاقي همچون گنج نهفته اي است كه بايد بر پايه هاي استوار بنا گردد.
معرفي زورخانه و وسايل آن
زورخانه مكاني است براي نيرومندي و تقويت روحيه ورزشكاري، تواضع و فروتني و
دوري از تكبر. ورزش هاي زورخانه اي در فضايي سرپوشيده انجام مي شدند و ساختمان آن
شبيه سرداب ها و عبادتگاه هايي بود كه زورخانه ها از دوران باستان از آنجا ظهور
پيدا كرده اند. درب ورودي زورخانه كوچكتر از درهاي معمولي طراحي شده است به نحوي
كه افراد هنگام ورود با حالت خضوع وارد مي شوند و سقف زورخانه بلند و گنبدي شكل،
شبيه معابد و مساجد مي باشد. گود زورخانه كه محل اجراي حركات ورزشي زورخانه اي مي
باشد به شكل هشت ضلعي ساخته مي شود كه پايين تر از سطح كف سالن زورخانه قرار
دارد.. در فضاي اطراف گود، سكوهايي براي تماشاچيان و جايگاهي مخصوص براي وسايل و
ابزار ورزشي در نظر گرفته شده است.
· سردم؛ جايگاه مرشد:سردم محلي منزه و قابل احترام است
كه مرشد بتواند با تسلط به فضاي گود مقدس رسم تشريفات و آداب تعارف هاي زورخانه اي
را در حق مستمعين داخل و خارج ادا كند.. جاي مرشد در كنار در ورودي و نشيمنگاه او
بر سكوي نسبتا مرتفعي است كه طاق هاي هلالي يا مربع شكل دارد كه يك يا چند زنگ به
آن آوخته اند.
· زنگ:زنگ براي هماهنگي هرچه بيشتر ورزشكاران و مرشد و
تعويض چشمه هاي ورزشي بكار مي رود .مرشد در زمان ورود يك شخص والامقام يا ورزشكار
برجسته و پيشكسوت به محيط زورخانه زنگ را به صدا در مي آورد و ضربه اي به ضرب خود
وارد آورده و اشعاري مناسب و حماسي در مدح ميهن دوستي و يا اولياء اله مي سرايد.
· ضرب:مرشد با نواختن ضرب با ريتمي مشخص حركات ورزشي را
آهنگين و هماهنگ نموده و نسبت به ايجاد شور و اشتياق در بين ورزشكاران و تماشاگران
مي كوشد.
· مياندار:مياندار ورزشكار نخبه اي است كه رهبري عمليات
ورزش باستاني و هماهنگي با مرشد را برعهده دارد و ورزشكاران داخل گود مكلف به
پيروي از ايشان هستند.
· ميل:ميل ابزار ورزشي است از چوب استوانه اي شكل مايل
به بدنه مخروط. شكل ميل تداعي كننده گرز است و قدمت آن به دوره هاي كهن مي رسد.
· ميل بازي:از ميل هاي ديگر
كمي كوچك تر و كوتاه تر است و به علت سبكي براي شيرين كاري آن را به بالا پرت مي كردند.
· كباده:يكي ديگر از ابزارهاي ورزش باستاني كباده است.
كباده شكلي از همان كمان جنگي است.. در زورخانه ها معمولا دو جور كباده وجود
دارديكي سبك براي تازه كارها و دوم سنگين براي ورزشكاران سابقه دار.
· سنگ:وسايلي كه در حال حاضر به اسم سنگ در زورخانه
متداول است دو قطعه تخته سنگ حجيم به شكل نعل كفش هاي قديمي است كه در قسمت بالاي
آن مربع و در پايين منحني است و در وسط هر يك از سنگ ها سوراخ و دستگيره اي در نظر
گرفته شده و در دو طرف دستگيره براي جلوگيري از خراش برداشتن دست ورزشكار قطعات
نمد مي گذارند.
· تخته شنا:. تخته شنا
(شنو) تخته اي است پايه دار كه دو پايه كوتاه در زير، آن را از زمين بالا نگه مي
دارد.
· پوشاك مرشد:در گذشته لنگي روي شانه ها مي انداختند اما
امروزه غالباً با پيراهن ورزشي، جليقه باستاني و شلوار بلند چرمي يا مخملي روي سردم
مي نشينند.
· شلوار باستاني (نطعي) :در گذشته شلوار، لنگي بوده بر
روي پيژامه مي بستند و نطعي شلواري است تا سر زانو و از جنس پارچه ضخيم كه بر روي
آن توسط نوارهاي رنگي يا سفيد بته جقه نقش مي بندند و دوركمر و زانو ها از جنس چرم
است.
آداب و رسوم وزش باستاني:
ورزش باستاني داراي آداب و رسومي است كه هر ورزشكار وظيفه دارد از لحظه ورود
به زورخانه تا هنگام خروج در چهارچوب اصول و مقررات آن عمل كند. اين اصول عبارتند
از:
· دعا كردن:از كهن ترين
آداب زورخانه دعا كردن است كه در پايان ورزش انجام مي گيرد.
· سحرخيزي: از رسوم ديرين
ورزشكاران زورخانه، سحرخيزي بوده است.
· اظهار فروتني هنگام ورود به زورخانه: هر كس وارد
زورخانه مي شود بايد سرفرود آورده و اظهار فروتني كند. براي اعمال اين امر زورخانه
داراي در ورودي بسيار كوتاهي است تا هر كس در هر مقام كه باشد. هنگام ورود به
احترام مجبور به سرخم كردن شود و به اين طريق رفتار بزرگ و متواضعانه و فروتني را
همواره از ياد نبرد.
· تشريفات و احترام به
ديگران: براي احترام به ديگران اين اقدامات انجام مي گيرد:
• مطابق سنت هر كس پيش كسوت
تر و سالمند تر باشد نسبت به ديگري حق تقدم دارد؛
• صاحب عنوان ترين ميهمان،
در بهترين مكان در سكوهاي اطراف گود مي نشيند؛
• هركس كه در گود باشد و يا
بيرون از گود، بايد چون بزرگ تر صاحب كسوتي از راه رسيد جاي خود را به او بدهد.
· مرشد و تشريفات: مرشد وظيفه دارد براي هر كس كه به زورخانه
وارد و يا از آن خارج مي شود با در نظر گرفتن مرتبه و سابقه كسوت ورزشي او،
تشريفاتي به اين شرح به عمل آورد:
• اگر تازه كار و يا غير ورزشكار
باشد، فقط مي گويد : خوش آمدي!
• اگر سابقه دار و ساخته باشد پس از گفتن : خوش آمدي از حضار طلب مي
كند كه براي ورود او صلوات بفرستند؛ اگر پيش كسوت باشد و مي
گويد صفاي قدمت و پس از طلب صلوات از حضار براي او با هر دو دست به ضرب زورخانه زد
و يك رگبار ضرب مي گيرد؛
• اگر پهلوان باشد علاوه بر
اداي تشريفات پيش كسوت ، زنگ را هم به احترام او برابر آئين نامه مربوطه به صدا در
مي آورد؛
• گاه مرشد هنگام ورود پهلوان صاحب زنگ ، يا مهماني
بسيار عزيز و يا شخصيتي عالي مقام پس از اداي تشريفات اوليه مشابه چنين اشعاري نيز
به عنوان خوش آمد گويي مي خواند:
اي به هر كاري رفيقت قل هو الله احد
اي نگهدار شب و روز تو الله صمد
لم يلد يارت و لم يولد به هر جا دستگير مونس تو لم يكن له، رهبرت كفو ا احد
هرگاه مرشد براي هركس طلب صلوات كند، هر فرد بايد بدون بخل و غرض ولو شخص مورد
نظر دشمنش هم باشد صلوات بفرستد.
· دعوت به ورزش: خادم زورخانه موظف است به محض نشستن ورزشكار
نزد او شتافته ، حوله چند تا شده اي را به نشانه دعوت به ورزش در كنارش بگذارد.
· رخصت گرفتن از بزرگ تر
حاضرات:ورزشكار براي ورزش كردن از بزرگ تر حاضران رخصت مي طلبد.
· اداي احترام به گود مقدس: ورزشكار به محض ورود به گود
مقدس بايدخم شود و انگشتان دست راست خود را به رسم قدم بوسي پورياي ولي و احترام
به ساحت مقدس زورخانه به زمين زده و برداشته روي لب ها گذاشته ببوسد
· ميان دار:هنگام ورزش ميان دار يا سرگروه كه بايد از
سابقه دارترين ورزشكاران حاضر باشد در وسط گود به عنوان سرگروه ورزشكاران را با آهنگ
ضرب مرشد رهبري مي كند تا ديگران نيز حركات خو را با حركات او تطبيق داده و آناني
هم كه مبتدي هستند حركات او را تقليد كرده بياموزند..
· نحوه استقرار ورزشكاران در گود:ورزشكاران از روبروي
مرشد كه پايين ترين مرتبه است وارد گود شده و از مقابل سردم جايگاه مرشد خارج مي
شوند.هر قسمت از گود در جاي خود مرتبه اي دارد و هر كس بايد در مرتبه خود
بايستد.مياندار روبه مرشد در وسط، دومين مرتبه بعد از مياندار روبه روي مياندار،
زير سردم ايستادن است.در اين جا در درجه اول سادات (اولاد حضرت علي عليه الاسلام)
و سپس از سابقه دارترين تا تازه كارترين به ترتيب در طرفين بر حسب درجه كسوت قرار
مي گيرند.
· ورود با كفش به گود و
ورزش در گود با لباس معمولي ممنوع است
· شوخي، ناسزاگويي، استفاده
از دخانيات مطلقا در زورخانه ممنوع است.
· هنگام ورزش دسته جمعي در
گود، ورزش كردن بيرون از گود ممنوع است .
· داشتن طهارت و پاكيزگي
· بوسه زدن بر تخته شنا و
قبضه زنجير كباده
• ترتيب استفاده از ادوات ورزش در گود:برداشتن تخته شنا
و برداشتن ميل و بر جاي برگرداند آن ها پس از هر دور ورزش به ترتيب از بزرگ ترين
ورزشكار شروع و به كوچك ترين پايان مي گيرد به استثناي كباده كه مثل چرخ از كوچك
تر به بزرگ تر مي رسد.
• در موقع بلند كردن ميل از روي زمين، كوچك تر نبايد
پيشي بگيرد و قبل از بزرگ تر اقدام به بلندكردن ميل كند. در اين مورد حق تقدم اول
با سادات، بعد با سابقه دار ترين پيش كسوت حاضر است تا به ترتيب نوبت به افراد
تازه كار برسد.
· چرخيدن
• چرخيدن از تاره كارترين افراد شروع و به تدريج به
سابقه دار ترين و در پايان با سادات پايان مي گيرد؛ ورزشكار مبتدي بايد هنگام
چرخيدن در ضلع پايين گود سه پا بزند؛
• ورزشكاران پيش كسوت از دو
ضلع پايين به ضلع هاي شرق و غرب گود سه پا خواهند زد؛
• پهلوان پيش كسوت سه پا را
از زير سردم كه بالاتر ين جاي گود مي باشد شروع مي كند؛
• مرشد بايد در شروع چرخ
براي پيش كسوت و شيرين كار از حضار طلب صلوات كرده و براي پهلوان ضمن طلب
صلوات به زنگ هم بزند.
· تشويق ورزشكاران: تشويق ورزشكاران به خصوص موقع ميل
بازي و چرخ ، از وظايف مرشد است. بزرگ ترين پيش كسوت حاضر و يا مياندار هم اين حق
را دارند.
· رعايت ورزشكار غريب: اگر ورزشكاري غريب از شهري ديگر
وارد شود ولو آن كه در كسوت به مرتبه بزرگ تر آن حاضر نباشد لازم است نهايت مروت و
حرمت را در حق او رعايت كنند و حتي ميانداري را به او واگذارند و اگر هم نپذيرفت
برترين جا را در گود به او بدهند و در موقع اقدام به فعاليت ورزشي به او تعارف
كرده و بفرما بزنند.
· حق تقدم: اگر پيش كسوت و يا ورزشكار با سابقه اي، روي
فروتني بخواهد از حق خود چشم پوشي كند و ديگري را كه ذيحق نيست برخود مقدم دارد
بايد حاضرين مداخله كرده، با خوش رويي مانع شوند تا نوبتي كه مناسب اوست برسد.
· كباده زدن (يا كباده
كشيدن)
• كباده زدن نيز مانند
چرخيدن از خردسال هاي گود شروع و به بزرگ ترها و سپس به سادات تمام مي شود؛
• ورزشكار بايد قبل و بعد
از كباده كشيدن آن را ببوسد و به افراد بالاتر از خود تقديم كند؛
• در هنگام كباده كشيدن
ديگران حق چرخيدن، پاي زدن و شيرين كاري را ندارند.
· شمارش مرشد: هنگامي كه پهلوان و يا پيش كسوتي مشغول زدن
پاي جنگلي و يا كشيدن كباده است، مرشد بايد ضمن ضرب گرفتن هر يك از حركات او، از
يك به بالا بشمارد. شمارش دفعات و تعداد حركات چه در پاي جنگلي و چه در كباده بالاترين
حد احترام است.
· حماسه خواني و حكمت گويي:
مرشد بايد به هر بهانه اشعار و رباعي هاي نغز به سرنوازي با كلام شمرده و قابل درك
بخواند.
· دادن شعارهاي مناسب براي تشويق ورزشكاران: رسم است كه
در زورخانه ها مرشد براي تشويق، موقع چرخ يا انجام بعضي حركات چابكانه و خوش نما،
ضمن گرفتن ضرب هاي متولي، اشعاري مناسب سن و كسوت هر ورزشكار با صداي بلند می
خواند.
· مراقبت از سرماخوردگي: خادم زورخانه موظف است هنگام
چرخيدن يا كباده كشيدن كه ورزشكاران با بدن هاي گرم و عرق دار براي رسيدن نوبت بي
حركت دور گود مي ايستند به شانه هر يك حوله يا پارچه مناسبي را بياندازد كه سرما
نخورند.
· گل ريزان: گلريزان از سنت هاي ديرين زورخانه است كه
به مناسبت هاي معيني همچون، كشتي گرفتن دو پهلوان، آشتي دادن دو ورزشكار پيش كسوت
و رفع كدورت بين آنها، براي استعانت به كسي كه به كمك احتياج دارد، جمع آوري كمك
در هنگام بروز بلاي طبيعي و كمك رساني به آسيب ديدگان، افتتاح روزخانه و يا به سبب
مقتضيات مالي زورخانه ها، براي رواج و رونق ورزش در محل، براي احترام مقدم پهلواني
كه از شهري ديگر آمده است برپا مي شود.
يك روز در زورخانه
1 – دعا و نیایش
2 – ورود به گود ، استقرار ، جرگه زدن
3 – تلاوت قرآن ، گفتار حکیمانه
4 – شنا ، سرنوازی ، شنا شلاقی ، شنای یکی ، شنای دوتایی ، شنای سه تایی
5 – نرمش های پشت تخته (پای چپ و راست ، انواع نرمش ها)
6 – برداشتن میل ، میل گرفتن آرام
7 – پا زدن (پای شاطری1و2و3 ، پای جنگلی ، پای تبریزی 1و2و3 ،
پای لافتا 1و2و3)
8 – چرخ زدن ( چرخ تیز ، چرخ چمنی ، پای آخر 1و2و3)
9 – دعا کردن و خروج از گود
ملاحظات : توصيه مي شود با حضور در زور خانه و ضمن بازديد دانش آموزان با اين
ورزش آشنا شوند.
حسینعلی کشته گر مدرس تربیت بدنی و سرگروه درس تربیت بدنی مدارس زابل